Przegląd Geograficzny (2017) tom 89, zeszyt 3

Articles

Zapis zmian klimatu w ostatnich 200 latach w morfodynamice stoków oraz kriosferze Tatr i Karkonoszy

Stanisław Kędzia

Przegląd Geograficzny (2017) tom 89, zeszyt 3, pp. 353-376 | Full text
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2017.3.1

Further information

Abstract: Zmiany klimatu w ciągu ostatnich 200 lat miały istotny wpływ na morfodynamikę stoków. Szczególnie odzwierciedliły się w aktywności spływów gruzowych, zarówno w Tatrach, jak i w Karkonoszach. Okresami największej aktywności spływów gruzowych w obu masywach górskich był koniec małej epoki lodowej oraz ostatnie 20-30 lat. Zmiany klimatu miały również duży wpływ na wielkość wieloletnich płatów śnieżnych, które największą miąższość osiągnęły, podobnie jak lodowce alpejskie, w małej epoce lodowej. Pomimo różnic klimatycznych pomiędzy Tatrami i Karkonoszami, związanych głównie z wysokością bezwzględną i położeniem geograficznym, zgodność przebiegu zmian omawianych w tej pracy procesów morfogenetycznych nawiązuje do stwierdzonej przez klimatologów i dendrochronologów równoleżnikowej telekoneksji.

Keywords: Tatry, Karkonosze, kriosfera, spływy gruzowe

Stanisław Kędzia [kedzia@zg.pan.krakow.pl], Institute of Geography and Spatial Organization Polish Academy of Sciences, 31-018 Krakow, Sw. Jana 22, Poland

Regiony termicznej zimy w Polsce

Małgorzata Czarnecka, Jadwiga Nidzgorska-Lencewicz

Przegląd Geograficzny (2017) tom 89, zeszyt 3, pp. 377-389 | Full text
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2017.3.2

Further information

Abstract: Celem pracy było wydzielenie na obszarze Polski regionów o podobnej długości i zmienności okresu występowania ujemnej temperatury powietrza. Materiały źródłowe stanowiły średnie miesięczne oraz średnie dobowe wartości temperatury powietrza z 36 stacji IMGW-PIB z okresu od października do kwietnia, w latach od 1960/61 do 2014/15. Do wyznaczenia okresu z temperaturą powietrza poniżej 0°C i jego charakterystyki posłużono się dwiema metodami: tradycyjną, opartą na analizie średniej miesięcznej temperatury (Gumińskiego) oraz przy zastosowaniu temperatury średniej dobowej. Analizowano daty początku i końca, a także długość okresu z ujemną temperaturą. Zastosowana analiza skupień pozwoliła na wyodrębnienie trzech regionów: zachodniego, środkowego i wschodniego. Stwierdzono, że średnia miesięczna temperatura powietrza najlepiej odzwierciedla długość termicznej zimy w regionie środkowym. W regionach zachodnim i wschodnim do wyznaczania termicznej zimy należałoby stosować średnie dobowe wartości temperatury.

Keywords: ujemna temperatura powietrza, początek, koniec i długość zimy, analiza skupień, trend

Małgorzata Czarnecka, West Pomeranian University of Technology Department of Meteorology and Climatology Papieża Pawła VI 3A, 71-459 Szczecin: Poland
Jadwiga Nidzgorska-Lencewicz, West Pomeranian University of Technology Department of Meteorology and Climatology Papieża Pawła VI 3A, 71-459 Szczecin: Poland

Transformacja właściwości wody i osadów w profilu podłużnym zbiorników zaporowych Kaskady Górnej Wołgi*

Piotr Gierszewski, Viktor V. Zakonnov, Michał Kaszubski, Jarosław Kordowski

Przegląd Geograficzny (2017) tom 89, zeszyt 3, pp. 391-412 | Full text
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2017.3.3

Further information

Abstract: Na przykładzie zbiorników zaporowych górnej Wołgi przedstawiono problem zmian właściwości fizyczno-chemicznych wody, zawiesiny i osadów dennych w profilu podłużnym zbiorników funkcjonujących w układzie kaskadowym. Wykazano, że również takie zbiorniki zachowują charakterystyczną trójdzielność, wyrażoną obecnością strefy rzecznej, przejściowej i jeziornej. Duża energia i siła erozyjna wód poniżej kolejnych zapór upodabnia te odcinki do stref rzecznych zbiorników funkcjonujących samodzielnie. Trójdzielność zbiorników widoczna jest przede wszystkim w zróżnicowaniu właściwości osadów dennych, mniej wyraźnie zaznacza się w odniesieniu do cech fizyczno-chemicznych wody. Podobny skład i wielkość mineralizacji wód powyżej i poniżej zapór świadczy jednak o istnieniu ciągłości hydrochemicznej między zbiornikami. Wyniki badań zbiorników tworzących Kaskadę Górnej Wołgi wykazały, że tworzą one spójny system, funkcjonujący jako swego rodzaju kontinuum zbiorników.

Keywords: kaskada zbiorników zaporowych, nieciąłość rzeki, rumowisko rzeczne, górna Wołga, Rosja

Piotr Gierszewski [piotr.gierszewski@geopan.torun.pl], Institute of Geography and Spatial Organization Polish Academy of Sciences, 87-100 Torun, Kopernika 19, Poland
Jarosław Kordowski [jaroslaw.kordowski@geopan.torun.pl], Institute of Geography and Spatial Organization Polish Academy of Sciences, 87-100 Torun, Kopernika 19, Poland

Wieloletnia dynamika odpływów charakterystycznych z wybranych zlewni Polski w świetle zmian indeksu NAO

Beata Stanisławczyk

Przegląd Geograficzny (2017) tom 89, zeszyt 3, pp. 413-428 | Full text
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2017.3.4

Further information

Abstract: W opracowaniu przeprowadzono analizę współzmienności charakterystycznych odpływów jednostkowych (Wq, Sq, Nq) z wybranych zlewni obszaru Polski i natężenia Oscylacji Północnoatlantyckiej, wyrażonego w postaci zimowego indeksu NAO Hurrella. Materiał analityczny stanowiły szeregi przepływów dobowych na 40 posterunkach wodowskazowych, zlokalizowanych na takiej samej liczbie polskich rzek w latach 1951-2010. Siłę współzmienności określono za pomocą współczynników korelacji liniowej Pearsona. Inercję odpływu względem zmian NAO oceniono poprzez współczynnik kroskorelacji, obliczony dla szeregów przesuniętych względem siebie o stały przedział czasu równy 1 rok (indeks NAO Hurrella w danym roku korelowano z charakterystycznymi odpływami jednostkowymi w roku następnym). Statystyczną istotność uzyskanych współczynników korelacji i kroskorelacji każdorazowo zbadano testem t-Studenta (na poziomie  = 0,05). Dokonano również oceny wpływu zmian Oscylacji Północnoatlantyckiej na zmienność średniego ważonego odpływu jednostkowego na obszarze Polski (Sqwag).

Keywords: Oscylacja Północnoatlantycka, charakterystyczne odpływy jednostkowe, Polska

Porównanie przepływów o określonym prawdopodobieństwie wystąpienia obliczonych w zlewni miejskiej za pomocą modeli SWMM i SBUH

Mariusz Barszcz

Przegląd Geograficzny (2017) tom 89, zeszyt 3, pp. 429-449 | Full text
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2017.3.5

Further information

Abstract: W pracy podjęto próbę oszacowania przepływów o określonym prawdopodobieństwie wystąpienia w zlewni Potoku Służewieckiego w Warszawie za pomocą dynamicznego modelu SWMM (Storm Water Management Model) oraz konceptualnego modelu SBUH (Santa Barbara Urban Hydrograph). Przeprowadzono ocenę zgodności przepływów obliczonych za pomocą różnych modeli w czterech przekrojach obliczeniowych. Relatywnie dobrą zgodność uzyskano jedynie dla dwóch zlewni cząstkowych, o małej powierzchni. Przedstawiono również wyniki weryfikacji wyżej wymienionych modeli w małej zlewni miejskiej, zlokalizowanej w Baltimore (Stany Zjednoczone).

Keywords: zlewnia miejska, przepływy, model SBUH, model SWMM, czas koncentracji, czas krytyczny opadu

Wpływ działalności człowieka na zmiany hydrograficzne wybranych mokradeł

Magda Sikora, Roman Cieśliński

Przegląd Geograficzny (2017) tom 89, zeszyt 3, pp. 451-466 | Full text
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2017.3.6

Further information

Abstract: Celem pracy jest określenie, jaki wpływ na zmiany hydrograficzne mokradeł miała wieloletnia działalność człowieka. Pod uwagę były brane takie aspekty antropopresji jak rozwój sieci melioracyjnej, wydobycie torfu czy renaturyzacja. Do badań wybrano Torfowisko Pobłockie oraz Kurze Grzędy. Głównymi materiałami źródłowymi były mapy historyczne z ostatniego stulecia, a także współczesne mapy topograficzne i tematyczne. Uzupełnieniem prac kameralnych były badania terenowe z 2013 r., weryfikujące istniejącą sieć hydrograficzną i urządzenia hydrotechniczne na obszarze opracowania. Stwierdzono, że największy wpływ na analizowane podmokłości w przeszłości miało powstanie sieci melioracyjnych, których gęstość początkowo zwiększała się, a obecnie obserwuje się zmniejszenie się liczby rowów. Zauważa się próbę przywracania na obu torfowiskach naturalnych warunków wodnych za pomocą zabiegów ochronnych.

Keywords: mokradła, torfowiska, obieg wody, sieć hydrograficzna, rowy melioracyjne, drenaż

Współczesne wykorzystanie przez bobra europejskiego Castor fiber antropogenicznie przekształconych dolin rzecznych (przykłady z Równiny Opolskiej i Wyżyny Woźnicko-Wieluńskiej)

Maria Fajer, Ireneusz Malik, Jan Maciej Waga, Małgorzata Wistuba, Beata Woskowicz-Ślęzak

Przegląd Geograficzny (2017) tom 89, zeszyt 3, pp. 467-489 | Full text
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2017.3.7

Further information

Abstract:

W pracy przedstawiono typowe przypadki konstruktorskiej działalności bobrów w dolinach Małej Panwi i Liswarty oraz ich dopływów. Przeprowadzone badania wskazują, że bobry chętniej zasiedlają małe rzeki 3-4 rzędu niż rzeki główne. Najliczniejsze ślady działalności bobrów zaobserwowano na zalesionych odcinkach dolin Leńcy i Olszynki, gdzie gryzonie przekształciły 28-35% długości koryt rzecznych. Interesującym, niemal symbolicznym przypadkiem jest „naprawa” przez bobry grobli ziemnych starych stawów antropogenicznych i utworzenie w ich miejscu stawów bobrowych.

Keywords: bobry, tamy bobrowe, dawne obiekty hydrotechniczne, Mała Panew, Liswarta

Ireneusz Malik, University of Silesia , Earth Sciences Faculty, ul Będzińska 60, 41-200 Sosnowiec, Poland

Zarys rozwoju badań termiki wód i pokrywy lodowej jezior w polskich Tatrach

Mirosław Szumny

Przegląd Geograficzny (2017) tom 89, zeszyt 3, pp. 491-512 | Full text
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2017.3.8

Further information

Abstract: W artykule przedstawiono zarys badań struktury termicznej i pokrywy lodowej jezior w polskich Tatrach w ciągu dwóch ostatnich wieków. Na podstawie wyselekcjonowanego materiału źródłowego prześledzono ewolucję poglądów różnych badaczy. Pozwoliło to na wyodrębnienie 5 okresów badań, o różnym nasileniu i jakości prowadzonych prac. W podsumowaniu artykułu autor stawia kilka pytań związanych z rozszerzeniem zakresu współczesnych badań o inne jeziora znajdujące się na północnych i południowych stokach Tatr, co byłoby korzystne dla analizy już uzyskanych wyników odnoszących się do termiki i zlodzenia wód Morskiego Oka.

Keywords: hydrologia, historia, góry wysokie, Karpaty, Europa Środkowo-Wschodnia