Przegląd Geograficzny (2018) tom 90, zeszyt 1

Articles

Od redaktora

Zbigniew Taylor

Przegląd Geograficzny (2018) tom 90, zeszyt 1, pp. 5-6 | Full text

Further information

Zbigniew Taylor [z.taylor@twarda.pan.pl], Institute of Geography and Spatial Organization Polish Academy of Sciences, 00-818 Warsaw, Twarda 51/55, Poland

Mechanizmy i uwarunkowania rozwoju progów morfologicznych Gór Stołowych

Filip Duszyński

Przegląd Geograficzny (2018) tom 90, zeszyt 1, pp. 7-33 | Full text
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2018.1.1

Further information

Abstract: W artykule omówiono dotychczasowe poglądy na temat mechanizmówi uwarunkowań rozwoju progów morfologicznych Gór Stołowych. Zagadnienie to stanowiło przedmiot zainteresowania badaczy od ponad stu lat. Do niedawna powszechnie przyjmowano koncepcję katastrofalnego rozpadu ścian skalnych poprzez destabilizację przykrawędziowych partii piaskowcowych płaskowyżów. W najnowszych pracach wykazano empiryczne świadectwa powolnego niszczenia na drodze dezintegracji in situ. Procesowi temu przypisuje się obecnie kluczową rolę. Osuwiska w środkowych partiach progów, wędrówka bloków, czy erozja liniowa mają znaczenie lokalne. Pomimo dużego postępu w badaniach ciągle nieznany jest kontekst czasowy procesów odpowiedzialnych za cofanie się progów Gór Stołowych.

Keywords: Góry Stołowe, progi morfologiczne, procesy rzeźbotwórcze, historia badań

Wieloletnie tendencje warunków klimatycznych w Szymbarku na podstawie wybranych wskaźników

Witold Bochenek, Małgorzata Kijowska-Strugała, Krzysztof Kiszka

Przegląd Geograficzny (2018) tom 90, zeszyt 1, pp. 35-52 | Full text
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2018.1.2

Further information

Abstract: Analiza wieloletnich zmian warunków klimatycznych została przeprowadzona na podstawie danych Stacji Badawczej IGiPZ PAN w Szymbarku (Karpaty Zachodnie) z okresu 1971–2015 z wykorzystaniem wybranych wskaźników klimatycznych. Badania wykazały intensyfikację cech klimatu kontynentalnego. Odnotowano trend wzrostowy średniej rocznej temperatury powietrza (0,4°C/10 lat) przy jednoczesnym wzroście sumy opadów atmosferycznych (16 mm/10 lat). Skutkiem obserwowanych tendencji wieloletnich jest coraz częstsze występowanie miesięcy ciepłych i wilgotnych, szczególnie w okresie letnim i zmniejszenie się liczby miesięcy chłodnych i suchych. Na wielkość i tendencje wskaźników klimatycznych w większym stopniu wywiera wpływ wzrost temperatury powietrza niż wzrost sum opadów.

Keywords: temperatura powietrza, opady atmosferyczne, wskaźniki klimatyczne, Szymbark, Karpaty Zachodnie

Witold Bochenek [Witold.Bochenek@zg.pan.krakow.pl], Institute of Geography and Spatial Organization Polish Academy of Sciences, 31-018 Krakow, Sw. Jana 22, Poland
Małgorzata Kijowska-Strugała [mkijowska@zg.pan.krakow.pl], Institute of Geography and Spatial Organization Polish Academy of Sciences, 31-018 Krakow, Sw. Jana 22, Poland

Dobowy przebieg temperatury i wilgotności powietrza w Polsce w kolejnych dekadach roku

Monika Okoniewska

Przegląd Geograficzny (2018) tom 90, zeszyt 1, pp. 53-75 | Full text
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2018.1.3

Further information

Abstract: Artykuł przedstawia charakterystykę dobowej zmienności temperatury powietrza i ciśnienia pary wodnej w Polsce. Do analizy wykorzystano dane z 8 terminów obserwacyjnych z lat 1991–2000 z Koszalina, Białegostoku, Poznania, Warszawy, Wrocławia i Rzeszowa. Obliczono średnie dobowe wartości obu parametrów meteorologicznych, ukazano ich przebieg dobowy oraz przebieg wartości ekstremalnych, wraz z godzinami występowania, a także amplitudy. Analizy przeprowadzono dla kolejnych dekad roku. Badania wykazały zróżnicowanie przebiegu dobowego warunków termiczno-wilgotnościowych zarówno w odniesieniu do czasu, jak i rozkładu przestrzennego. Stwierdzono, że sezon letni cechuje się mniejszą stabilnością warunków pogodowych w ciągu doby, niż okres zimowy. Ponadto wykazano, że występowanie minimów dobowych temperatury znacznie bardziej niż maksimów uzależnione jest od pory roku. W przypadku ciśnienia pary wodnej potwierdzono występowanie w sezonie ciepłym dwóch maksimów i minimów dobowych, przy czym wykazano, iż czas pojawiania się pierwszego maksimum dobowego jest najbardziej zależny od pory roku.

Keywords: przebieg dobowy, temperatura powietrza, ciśnienie pary wodnej, Polska

Rola typów cyrkulacji atmosferycznej w kształtowaniu stężeń pyłu zawieszonego PM10 w Poznaniu

Natalia Pilguj, Sebastian Kendzierski, Leszek Kolendowicz

Przegląd Geograficzny (2018) tom 90, zeszyt 1, pp. 77-91 | Full text
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2018.1.4

Further information

Abstract: Emisja zanieczyszczeń oraz warunki meteorologiczne związane z występowaniem ośrodków wysokiego ciśnienia sprzyjają występowaniu wysokich stężeń pyłu zawieszonego. Korzystając z danych dotyczących średnich dobowych wartości stężeń PM10 (pyłu zawieszonego o średnicy mniejszej od 10 mikrometrów) i kalendarza typów cyrkulacji dla Polski zachodniej według T. Niedźwiedzia wskazano sytuacje najbardziej i najmniej sprzyjające występowaniu wysokich stężeń pyłu zawieszonego. Najbardziej sprzyjające akumulacji stężeń okazały się sytuacje synoptyczne związane z adwekcją mas powietrza z sektora południowego. Analiza koncentracji zanieczyszczeń wskazuje na występowanie najwyższych stężeń zimą, co związane jest ze wzrostem emisji z sektora komunalno-bytowego, a także z większym udziałem typów cyrkulacji południowej w tej porze roku.

Keywords: zanieczyszczenie powietrza, pył zawieszony, PM10, typy cyrkulacji atmosferycznej, Poznań

Leszek Kolendowicz [leszko@amu.edu.pl], Institute of Physical Geography and Environmental Planning Adam Mickiewicz University, ul. Fredry 10, 61-701 Poznań, Poland

Potencjał zasobności zbiorników wód podziemnych w Bieszczadach Wysokich

Karolina Mostowik, Marta Kisiel, Bartłomiej Rzonca, Janusz Siwek

Przegląd Geograficzny (2018) tom 90, zeszyt 1, pp. 93-110 | Full text
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2018.1.5

Further information

Abstract: W pracy podjęto próbę oceny zasobności zbiorników wód podziemnych strefy aktywnej wymiany w subzlewniach Sanu w Bieszczadach Wysokich. W tym celu dokonano analizy wyznaczonych graficznie recesyjnych odcinków hydrogramów odpływu w trzech profilach wodowskazowych w Zatwarnicy (San), Dwerniku (San) i Stuposianach (Wołosaty) w latach 2005–2015. Dla każdego odcinka obliczono współczynnik recesji (α) informujący o tempie sczerpywania zasobów oraz maksymalny potencjał zasobności zbiorników (Wmax), a także wyznaczono wzorcowe krzywe wysychania w badanych subzlewniach. Tempo sczerpywania zbiorników wodonośnych było wyrażone wartościami α rzędu 10–2. We wszystkich zlewniach przeciętne wartości α i Wmax były wyższe w półroczu zimowym niż w letnim. Kształt krzywych recesji wskazywał, że drenowanie zbiorników odbywało się w dwóch fazach: pierwszej, szybszej, o prawdopodobnie znaczącym udziale odpływu śródpokrywowego, oraz drugiej, wolniejszej, obejmującej tylko zasoby wód podziemnych. Subzlewnie Sanu, których obszar zbudowany jest w przewadze z warstw krośnieńskich jednostki śląskiej (Zatwarnica i Dwernik), wykazują podobne wartości Wmax (Me: 14–21 mm), natomiast w wyżej położonej zlewni Wołosatego (Stuposiany), na obszarze której nasunięcie jednostki dukielskiej może mieć duży wpływ na miąższość strefy przepuszczalnej, Wmax miało wyższe wartości (Me: 20–32 mm).

Keywords: zasoby wód, krzywe recesji, odpływ podziemny, Karpaty fliszowe

Hydrometeorologiczne uwarunkowania erozji wybrzeża klifowego wyspy Wolin

Jacek Tylkowski

Przegląd Geograficzny (2018) tom 90, zeszyt 1, pp. 111-135 | Full text
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2018.1.6

Further information

Abstract: Celem niniejszej pracy było określenie czasowej zmienności warunków hydrometeorologicznych, które w największym stopniu decydują o dynamice erozji wybrzeża klifowego wyspy Wolin. Warunki hydrometeorologiczne lat hydrologicznych 2009–2014 odniesiono do corocznych pomiarów cofania korony klifu. Wskazano występowanie szczególnie istotnych zdarzeń hydrometeorologicznych, które potencjalnie sprzyjały wystąpieniu procesów erozyjnych (np. ruchy masowe, spłukiwanie i erozja eoliczna). W pracy uwzględniono także geomorfologiczne skutki występowania dwóch ekstremalnych zdarzeń hydrometeorologicznych o wysokim potencjalne morfogenetycznym – głębokiego niżu Ksawery z grudnia 2013 r. (maksymalny poziom morza 612 cm) i ekstremalnego dwugodzinnego opadu atmosferycznego z 3 sierpnia 2014 r. (74 mm).

Keywords: wybrzeże klifowe Bałtyku, wezbrania sztormowe, ekstrema meteorologiczne, erozja brzegu, wartości progowe

Morfodynamika uregulowanego koryta rzeki górskiej

Karol Witkowski

Przegląd Geograficzny (2018) tom 90, zeszyt 1, pp. 137-155 | Full text
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2018.1.7

Further information

Abstract: W artykule przedstawiono wyniki badań morfodynamiki odcinka koryta Skawy, poniżej zapory w Świnnej Porębie. Badania zrealizowano z wykorzystaniem metody kartowania geomorfologicznego, opartego o powtarzalne raptularze. Metoda ta umożliwia m.in. określenie wzajemnych relacji między lokalizacją form korytowych i budowli hydrotechnicznych. Podczas analizy koryta Skawy wyodrębniono cztery jego typy, w których dominują transport, transport i redepozycja, erozja boczna i redepozycja, intensywna erozja boczna i redepozycja. Z przeprowadzonej analizy wynika, iż współczesne odcinki koryta, w których przeważa transport, są najbardziej podatne na nagłe i intensywne przekształcenia rzeźby. Do takich transformacji dochodzi na skutek zniszczenia umocnień brzegów lub dna. W korycie Skawy po zniszczeniu opasek brzegowych dochodzi do powstania koryt wielonurtowych – odcinków erozyjno-redepozycyjnych o największym zróżnicowaniu morfologicznym.

Keywords: morfodynamika, typologia koryta, dziczenie koryta, Skawa

In memoriam

Odbudowa i rozwój polskiej geografii fizycznej po drugiej wojnie światowej w latach 1945–1980

Leszek Starkel

Przegląd Geograficzny (2018) tom 90, zeszyt 1, pp. 157-168 | Full text
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2018.1.8

Further information

Keywords: geografia polska, lata 1945-1980, odbudowa i rozwój

Leszek Starkel [starkel@zg.pan.krakow.pl], Institute of Geography and Spatial Organization Polish Academy of Sciences, 31-018 Krakow, Sw. Jana 22, Poland

Kronika

Przegląd Geograficzny T. 90 z. 1 (2018), Kronika

Przegląd Geograficzny (2018) tom 90, zeszyt 1, pp. 169-171 | Full text