Przegląd Geograficzny

to najdłużej ukazujące się (od 1919 r.) naukowe czasopismo geograficzne o ogólnopolskim zasięgu. Publikuje oryginalne prace teoretyczne, metodologiczne i empiryczne o tematyce odzwierciedlającej główne nurty i ewolucję zachodzącą w polskiej geografii, zarówno fizycznej jak i społeczno-ekonomicznej.

Wydawca: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN

Najnowszy zeszyt

Artykuły

Od barier i izolacji do sieci i przestrzeni transgranicznej – konceptualizacja cyklu funkcjonowania granic państwowych

Marek Więckowski

Przegląd Geograficzny (2019) tom 91, zeszyt 4, s. 443-466 | Pełny tekst
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2019.4.1

Więcej informacji

Streszczenie:

Niniejszy artykuł przedstawia granice państwowe, uwzględniając wielowymiarowe współczesnepodejścia badawcze, ze szczególnym uwzględnieniem roli geografii. Zaproponowano i omówiono cztery podstawowe funkcje granicy: bariery, peryferia, linię zróżnicowania oraz oś integracji, które mogą tworzyć podstawy cyklu rozwoju granic i obszarów z nimi sąsiadujących. Podkreślono istotę zmienności (pojawianie się i zanikanie granic oraz otwieranie i zamykanie), która jest kluczem do zrozumienia znaczenia i wpływu granic, zarównona krajobraz graniczny, relacje sąsiedzkie (międzynarodowe), jak też na zjawiska społeczno-gospodarcze. Każda zmiana implikuje kolejne przekształcenia funkcjonowania granic oraz obszarów z nimi sąsiadujących. Zakładając podstawowe elementy zmienności granic omówiono też konsekwencje jakie one niosą. W artykule podkreślono ciągłe istnienie potrzeby teoretycznego spojrzenia na granice, obszary z nimi sąsiadujące oraz procesy jakie tam zachodzą. Dotyczy to zarówno zasięgu przestrzennego obszarów przygranicznych, zmieniających się uwarunkowań, konsekwencji i działań. Artykuł jest jednocześnie tekstem wprowadzającym do całego tomu tematycznego Przeglądu Geograficznego, w całości poświęconemu granicom.

Słowa kluczowe: granica państwa, bariera, peryferie, współpraca transgraniczna, Polska, Unia Europejska

Marek Więckowski [marekw@twarda.pan.pl], Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN

Delimitacja przygranicznych obszarów problemowych

Tomasz Komornicki, Rafał Wiśniewski, Andrzej Miszczuk

Przegląd Geograficzny (2019) tom 91, zeszyt 4, s. 467-486 | Pełny tekst
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2019.4.2

Więcej informacji

Streszczenie:

Obszary przygraniczne postrzegane są zazwyczaj jako obszary peryferyjne, o niższym stopniu rozwoju gospodarczego. Jednak położenie przygraniczne może przynosić również wymierne korzyści. W niniejszym artykule skupiono uwagę na dwóch elementach: tj. (1) delimitacji obszarów przygranicznych; (2) podziale jednostek, dla których położenie przy granicy państwowej przynosi pozytywne i negatywne skutki gospodarcze. Delimitację przeprowadzono z uwzględnieniem rzeczywistych powiązań gospodarczych. W pierwszym etapie procedura delimitacyjna obejmowała wyznaczenie obszaru przygranicznego, składającego się z pasa dwóch gmin. Drugi etap procedury polegał na eliminowaniu z tego zbioru jednostek o korzystnym położeniu względem ośrodków regionalnych wewnątrz kraju (uznano, że bliskość tych ośrodków niweluje potencjalne negatywne oddziaływanie granicy) oraz o wysokiej wartości eksportu do kraju sąsiedniego (uznano, że są to jednostki, którena położeniu przygranicznym raczej zyskują niż tracą). W ten sposób wyodrębniono gminy przygraniczne-problemowe, które wymagają potencjalnego wsparcia rozwojowego. Obejmują one przede wszystkim obszary leżące wzdłuż granicy z Rosją, Litwą, Białorusią i Słowacją. W największym stopniu na położeniu przygranicznym zyskują gminy leżące wzdłuż granicy polsko-niemieckiej. Autorską propozycję delimitacji przedstawiono na tle innych funkcjonujących podziałów. Przedstawiono również rekomendacje dla polityki rozwoju regionalnego.

Słowa kluczowe: granica, obszary problemowe, handel zagraniczny, dostępność przestrzenna, polityka spójności

Tomasz Komornicki [t.komorn@twarda.pan.pl], Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN
Rafał Wiśniewski [rafwis@twarda.pan.pl], Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN
Andrzej Miszczuk [andrzej.miszczuk@poczta.umcs.lublin.pl], Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Wydział Ekonomiczny

Wybrane cechy zagospodarowania przestrzennego i aktywności gospodarczej w otoczeniu miejsc przekraczania granicy polsko-niemieckiej

Sylwia Dołzbłasz, Krzysztof Zelek

Przegląd Geograficzny (2019) tom 91, zeszyt 4, s. 487-510 | Pełny tekst
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2019.4.3

Więcej informacji

Streszczenie:

Głównym celem pracy była identyfikacja wybranych cech zagospodarowania przestrzennego miejsc przekraczania granicy polsko-niemieckiej, a także analiza aktywności gospodarczej w ich najbliższym otoczeniu w warunkach otwartej granicy wewnętrznej UE i strefy Schengen. Inwentaryzacji terenowej poddano zarówno byłe przejścia graniczne zlikwidowane w 2007 r., jak i nowe miejsca umożliwiające przekraczanie granicy oraz ich najbliższe otoczenie (w promieniu 200 m) po polskiej i po niemieckiej stronie. Uzyskane dane pozwoliły zidentyfikować główne prawidłowości w zakresie zachowania infrastruktury granicznej, wykorzystania zabudowań byłych przejść granicznych, a także infrastruktury drogowej oraz liczby i struktury rodzajowej podmiotów gospodarczych. Na podstawie przeprowadzonych badań stwierdzono, iż nowopowstałe po 2007 r. miejsca przekraczania granicy znajdują się głównie na odcinku od Pargowa do wybrzeża Zalewu Szczecińskiego i w okolicach Świnoujścia. Elementy infrastruktury granicznej (np. pasy drogowe do odprawy celnej, budki celników, wiaty) w dalszym ciągu występowały na połowie badanych przejść, a nowe funkcje zabudowań byłych przejść granicznych (głównie handlowo-usługowe) pojawiły się przede wszystkim na tych, które zlokalizowane były w miastach przygranicznych oraz przy połączeniach autostradowych. Natomiast w zakresie aktywności gospodarczej widoczna była wyraźnie większa liczba firm po polskiej stronie, koncentracja w miastach podzielonych oraz dominacja handlu wśród jednostek polskich, a usług zakwaterowania i gastronomii – wśród niemieckich.

Słowa kluczowe: przejście graniczne, pogranicze polsko-niemieckie, inwentaryzacja terenowa, zagospodarowanie przestrzenne, aktywność gospodarcza, granica wewnętrzna Schengen

Sylwia Dołzbłasz [sylwia.dolzblasz@uwr.edu.pl], Uniwersytet Wrocławski
Krzysztof Zelek [krzysztofzelek@op.pl], Uniwersytet Wrocławski

Uwarunkowania i formy instytucjonalnej polsko-czeskiej współpracy transgranicznej

Łukasz Lewkowicz

Przegląd Geograficzny (2019) tom 91, zeszyt 4, s. 511-530 | Pełny tekst
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2019.4.4

Więcej informacji

Streszczenie:

Przemiany społeczno-polityczne w Europie Środkowej po 1989 r. umożliwiły rozwój współpracy transgranicznej Polski z państwami sąsiednimi. Jednym z ważniejszych partnerów współpracy dla polskich samorządów terytorialnych stała się Republika Czeska. Aktualnie pogranicze polsko-czeskie, obok polsko-niemieckiego i polsko-słowackiego, stanowi modelowy przykład innowacyjnej współpracy transgranicznej. Na tym obszarze powstały pierwsze w Polsce euroregiony, a następnie bardziej zaawansowane formy współpracy transgranicznej – europejskie ugrupowania współpracy terytorialnej. Dynamicznie rozwija się współpraca bilateralna poszczególnych samorządów terytorialnych. Wciąż jednak wydaje się, że współpraca transgraniczna w tym regionie posiada niewykorzystany potencjał. Celem niniejszego artykułu była analiza funkcjonujących obecnie na polsko-czeskim pograniczu podmiotów transgranicznych: euroregionów (Nysa, Glacensis, Pradziad, Silesia, Śląsk Cieszyński, Beskidy), europejskich ugrupowań współpracy terytorialnej (Tritia, Novum), wybranych jednostek samorządowych. Analiza podmiotów transgranicznych została przeprowadzona na trzech płaszczyznach: genetycznej, strukturalnej i funkcjonalnej. Dzięki przeprowadzonym badaniom możliwe było przedstawienie podobieństw.

Słowa kluczowe: polsko-czeska współpraca transgraniczna, polsko-czeskie pogranicze, euroregion, europejskie ugrupowanie współpracy terytorialnej

Łukasz Lewkowicz [lukasz.lewkowicz@poczta.umcs.lublin.pl], Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Wydział Politologii i Dziennikarstwa

Transgraniczna przestrzeń turystyczna obszarów morskich i nadmorskich na przykładzie Morza Bałtyckiego – próba wyjaśnienia pojęcia

Denis Cerić

Przegląd Geograficzny (2019) tom 91, zeszyt 4, s. 531-551 | Pełny tekst
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2019.4.5

Więcej informacji

Streszczenie:

W artykule dokonano przeglądu wyników badań dotyczących transgranicznej przestrzeni turystycznej. Niniejsza praca koncentruje się na kształtowaniu transgranicznej przestrzeni turystycznej powiązanej z akwenem Morza Bałtyckiego. Przeanalizowano dostępną literaturę przedmiotu oraz bazy danych. Przeprowadzony przegląd wykazał, że przedmiot badań, jaki stanowią transgraniczna morska i nadmorska przestrzeń turystyczna, jest rzadko opisywany w literaturze, jednakże oddzielne filary koncepcji transgranicznej przestrzeni turystycznej, takie jak np. przestrzeń turystyczna, granice, współpraca transgraniczna oraz integracja transgraniczna, są przedmiotem wielu opracowań. Dodanie do wymienionych powyżej pojęć „morza” jako miejsca realizacji tejże integracji, pozwoli sformułować koncepcję „morskiej transgranicznej przestrzeni turystycznej”.

Słowa kluczowe: morska przestrzeń turystyczna, nadmorska przestrzeń turystyczna, region Morza Bałtyckiego, współpraca transgraniczna, integracja transgraniczna

Denis Cerić [d.ceric@twarda.pan.pl]

Wybrane aspekty transformacji funkcji i stopnia przenikalności granicy polsko-rosyjskiej

Dominika Studzińska

Przegląd Geograficzny (2019) tom 91, zeszyt 4, s. 553-571 | Pełny tekst
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2019.4.6

Więcej informacji

Streszczenie:

Granica polsko-rosyjska jest granicą wyjątkową, a jej niezwyczajność wynika z roli obwodu kaliningradzkiego względem Rosji kontynentalnej oraz Unii Europejskiej (UE). Charakteryzuje ją znacząca dynamika zmian funkcji i stopnia przenikalności. Niewątpliwie powodów tych transformacji należy poszukiwać w zmiennych relacjach polsko-rosyjskich, ale również unijno-rosyjskich. Odgórne formowanie granicy, powoduje pomijanie jej znaczenia dla mieszkańców pogranicza, zmagających się z brakiem dostępu do stabilnej granicy. Celem niniejszego artykułu jest identyfikacja funkcji i stopnia przenikalności granicy polsko-rosyjskiej w latach 1990–2018.

Słowa kluczowe: granica polsko-rosyjska, przenikalność granicy, funkcja granicy

Dominika Studzińska [geods@ug.edu.pl], Uniwersytet Gdański, Zakład Geografii Społeczno-Ekonomicznej

Czynniki rozwoju turystyki przygranicznej na rosyjsko-fińskim pograniczu

Svetlana V. Stepanova

Przegląd Geograficzny (2019) tom 91, zeszyt 4, s. 573-587 | Pełny tekst
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2019.4.7

Więcej informacji

Streszczenie:

W artykule przedstawiono turystykę przygraniczną jako czynnik rozwoju gospodarek regionalnych i lokalnych. Turystyka transgraniczna jest tu rozumiana jako specyficzna, charakterystyczna dla obszarów przygranicznych transgraniczna mobilność turystyczna ludności sąsiadujących państw w różnych celach. Uzasadnienie znaczenia turystyki przygranicznej w rozwoju społeczno-gospodarczym rosyjsko-fińskiej strefy przygranicznej jest celem niniejszego badania. W pierwszej części artykułu zestawiono prace teoretyczne i empiryczne badaczy rosyjskich i zagranicznych w zakresie badanej problematyki. W drugiej części określono i przedstawiono czynniki mające wpływ na charakter i tempo rozwoju turystyki przygranicznej w rosyjsko-fińskiej strefie przygranicznej, jak również zaznaczono ich rolę w przygranicznej mobilności turystycznej na badanym obszarze. W trzecim rozdziale na podstawie danych empirycznych przedstawiona została ocena oraz zbadana specyfika rozwoju turystyki przygranicznej w rosyjsko-fińskiej strefie przygranicznej. Stwierdzono asymetrię we wpływie transgranicznej mobilności turystycznej na aktywizację gospodarek lokalnych na badanym terenie, zaproponowano środki w zakresie stymulowania turystyki przygranicznej fińskich obywateli na terenie rosyjskiej strefy przygranicznej. W części końcowej wskazano, jak przejawia się znaczenie rozwoju turystyki przygranicznej w rozwoju społeczno-gospodarczym rosyjsko-fińskich obszarów przygranicznych jako całości. Jako model wzorcowy przyjęto rosyjsko-fiński obszar przygraniczny składający się z regionów przygranicznych Rosji (obwód murmański, Republika Karelia, obwód leningradzki) oraz Finlandii (Laponia, Ostrobotnia Północna, Kainuu, Karelia Północna i Południowa, Kymenlaakso). Bazę informacyjną stanowiły dane otwartych źródeł internetowych Finlandii i Rosji oraz obserwacje własne autorki.

Słowa kluczowe: turystyka przygraniczna, obszar przygraniczny, transgraniczna mobilność turystyczna, rosyjsko-fińskie pogranicze, Finlandia, Republika Karelii

Svetlana V. Stepanova [svkorka@mail.ru], Karelskie Centrum Naukowe Rosyjskiej Akademii Nauk, Instytut Ekonomii

Wpływ złagodzenia reżimu granicznego na Białorusi na wielkość ruchu turystycznego – wstęp do badań

Marek Więckowski, Aliaksandr Cyargeenka

Przegląd Geograficzny (2019) tom 91, zeszyt 4, s. 589-608 | Pełny tekst
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2019.4.8

Więcej informacji

Streszczenie:

W artykule podjęto próbę wypełnienia luki w badaniach zmian reżimu granicy polsko-białoruskiej i ich konsekwencji. Z drugiej strony opracowanie kontynuuje badania dotyczące zmienności granic polskich i ich sąsiadów. W artykule zawarto wyniki analizy zmian uregulowań prawnych, mających wpływ na rozwój zagranicznej turystyki przyjazdowej do Białorusi (takie jak wprowadzenie ruchu bezwizowego oraz stref bezwizowych). Przedstawiono istniejące przejścia graniczne oraz powstawanie nowych, wraz ze specyfiką stref bezwizowych i możliwościami funkcjonowania w nich turystyki. Ukazano także dynamikę natężenia i struktury turystyki przyjazdowej na Białoruś w okresie 2011–2019.

Słowa kluczowe: Polska, Białoruś, granica państwa, ruch graniczny, strefy bezwizowe, reżim graniczny, turystyka

Marek Więckowski [marekw@twarda.pan.pl], Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN
Aliaksandr Cyargeenka [aliaksandrc@twarda.pan.pl], Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN

Wpływ reformy administracyjnej na tożsamość terytorialną mieszkańców północno-wschodniej Polski

Michał Konopski, Rafał Wiśniewski

Przegląd Geograficzny (2019) tom 91, zeszyt 4, s. 609-630 | Pełny tekst
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2019.4.9

Więcej informacji

Streszczenie:

Obecny podział administracyjny Polski opiera się w znacznym stopniu o granice narzucone, które dzielą niegdyś spójne regiony. Nowe jednostki administracyjne cechują się znacznym brakiem spójności z ich zasięgiem przestrzennym. W świadomości społecznej nadal funkcjonują jednak granice reliktowe będące wypadkową uwarunkowań historycznych. Problem badawczy wynika z dychotomii między nazwami (toponimią) nadanymi województwom wskutek reformy administracyjnej z roku 1999 a nazwami regionów historycznych. Artykuł przedstawia wybrane wyniki badań empirycznych przeprowadzonych z zastosowaniem kwestionariusza ankiety wśród mieszkańców 71 gmin północno-wschodniej Polski. Nadrzędnym celem pracy było zbadanie wpływu ostatniej reformy administracyjnej na tożsamość regionalną badanej społeczności, ze szczególnym uwzględnieniem Podlasia jako regionu przygranicznego o dużym stopniu zróżnicowania językowego, kulturowego i wyznaniowego. Określono poziom identyfikowania się ankietowanych z różnymi szczeblami i kategoriami podziału przestrzennego. Respondenci silniej identyfikują się z poziomem krajowym (narodowym) i lokalnym (małe ojczyzny) niż z regionalnym, który stanowi dopiero trzeci szczebel w hierarchii poczucia tożsamości z danym obszarem. Tożsamość regionalna ludności zamieszkującej badany obszar budowana jest przede wszystkim w oparciu o współczesne granice regionów administracyjnych.

Słowa kluczowe: region administracyjny, region historyczny, granica, tożsamość terytorialna, pogranicze, Podlasie

Michał Konopski [konopski@twarda.pan.pl], Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN
Rafał Wiśniewski [rafwis@twarda.pan.pl], Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN

W przygotowaniu

Artykuły

Degradacja powierzchni ziemi – zakres terminologiczny, metody oceny i perspektywy badań

Paweł Prokop

Przegląd Geograficzny (2020) tom 92, zeszyt 1
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2020.1.1

Więcej informacji

Streszczenie:

W artykule zwrócono uwagę na rosnące zainteresowanie problemem degradacji powierzchni ziemi w związku z obecną i przewidywaną w przyszłości dużą presją na zasoby środowiska przyrodniczego. Dokonano przeglądu definicji degradacji i jej postrzegania z punktu widzenia różnych dyscyplin naukowych. Zaprezentowano przykładowe metody identyfikacji i oceny degradacji w różnych skalach czasowo-przestrzennych, wskazując ich zalety i ograniczenia. Ponadto przedstawiono perspektywy badań degradacji powierzchni ziemi, wykazując konieczność rozwoju prac nad identyfikacją czynników degradacji i ich wzajemnego oddziaływania w strefie umiarkowanej na poziomie regionu i kraju. W tym kontekście szczególnie interesująca wydaje się możliwość połączenia oceny degradacji ziemi z oceną świadczenia usług ekosystemowych.

Słowa kluczowe: środowisko przyrodnicze, degradacja, pustynnienie, wylesianie, zaludnienie

Paweł Prokop [pawel@zg.pan.krakow.pl], Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN

Wietrzenie mrozowe wybranych skał tatrzańskich w świetle badań laboratoryjnych

Ewa Lubera, Paweł Krzaklewski

Przegląd Geograficzny (2020) tom 92, zeszyt 1
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2020.1.2

Więcej informacji

Streszczenie:

Wietrzenie mrozowe jest jednym z rodzajów wietrzenia fizycznego. Celem opracowania jest poznanie zróżnicowania tempa i przebiegu wietrzenia mrozowego oraz tempa i rozmiarów odpadania materiału ze ścian skalnych na podstawie badań terenowych i laboratoryjnych. Zróżnicowanie typów skał tatrzańskich, skład mineralny, ich uszczelnienie, zróżnicowana nasiąkliwość, porowatość decydują o przebiegu procesu, odmiennych efektach i produktach wietrzenia. Skutkiem wietrzenia jest rozluźnianie i stopniowe rozdrabnianie skały na mniejsze fragmenty. Próbki skalne, przeznaczone do badań laboratoryjnych reprezentowały utwory różnego wieku i różnych jednostek geologicznych Tatr Zachodnich. Przeprowadzone badania laboratoryjne symulują procesy zachodzące w warunkach naturalnych pozwalają na analizę cech fizycznych skał. Na podstawie wyliczonego wskaźnika wietrzenia mrozowego wyznaczono skały o najmniejszej i największej odporności na wietrzenie mrozowe.

Na znaczną odporność badanych skał tatrzańskich wpływa niewielka porowatość otwarta, niska nasiąkliwość i zwięzłość skał, dobre wysortowanie ziaren skalnych, małe spękanie prób w stanie wyjściowym, obecność spoiwa zapełniającego niemal całkowicie pory skalne.

Wpływ tekstury na rozpad skał nie został zaobserwowany, natomiast występowanie żył mineralnych w skale, determinuje ich sposób rozpadu, co miało miejsce w  próbach zlepieńca drobnoziarnistego.

Słowa kluczowe: wietrzenie mrozowe, Tatry Zachodnie, symulacja laboratoryjna

Ewa Lubera [ewalubera@uj.edu.pl], Uniwersytet Jagielloński, Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej
Paweł Krzaklewski [pawelkrzaklewski@uj.edu.pl], Uniwersytet Jagielloński,Stacja Naukowa Instytutu Geografii i Gospodarki Przestrzennej

Wahania poziomów wody jezior w Polsce w latach 1956-2015

Adam Choiński, Jerzy Jańczak, Mariusz Ptak

Przegląd Geograficzny (2020) tom 92, zeszyt 1
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2020.1.3

Więcej informacji

Streszczenie:

W pracy przedstawiono zmiany średnich rocznych poziomów wód 16. jezior w latach 1956-2015. Cechowały się one zróżnicowanymi amplitudami stanów wody, które wahały się od 26 cm (Jezioro Studzieniczne) do 132 cm (jezioro Roś). W analizowanym zbiorze odnotowano trzy sytuacje: wzrostu (pięć jezior), spadku (dwa jeziora) oraz braku wyraźnych tendencji zmian (dziewięć jezior) średnich rocznych stanów wody. Spośród jezior w których odnotowano istotnie statystycznie wzrost poziomu wody największe tempo miało miejsce w przypadku Jamna i wyniosło aż 6,3 cm·dek-1. Z kolei najszybciej obniżenie poziomu wody miało miejsce w przypadku Jeziora Ełckiego (3,6 cm·dek-1). Co ważne podkreślenia jeziora o różnym charakterze zmian poziomów wody, nie grupowały się w układzie regionalnym a różne kierunki zmian stanów wody, występowały nawet na jeziorach położonych w niewielkich odległościach od siebie. Zestawione dane potwierdzają wcześniejsze badania z zakresu fluktuacji poziomu wody w jeziorach (prowadzone w krótszych okresach), wskazując na kluczową rolę czynników lokalnych nad klimatycznymi.

Słowa kluczowe: jeziora, stany wody, tendencje, antropopresja, Polska

Adam Choiński, Uniwersytet im. A. Mickiewicza, Zakład Hydrologii i Gospodarki Wodnej
Jerzy Jańczak, Uniwersytet Gdański, Instytut Geografii
Mariusz Ptak [ptakm@amu.edu.pl], Uniwersytet im. A. Mickiewicza, Zakład Hydrologii i Gospodarki Wodnej

Wpływ cofki zbiornika zaporowego na koryto rzeki górskiej - perspektywy badań

Maciej Liro, Kazimierz Krzemień

Przegląd Geograficzny (2020) tom 92, zeszyt 1
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2020.1.4

Więcej informacji

Streszczenie:

Strefa cofki zbiornika zaporowego to fragment dna doliny rzeki powyżej zbiornika zaporowego zalewany wodą podczas stanów wyższych niż jego normalny/średni poziom piętrzenia (tzw. zjawisko cofki). Oddziaływanie cofki na procesy fluwialne może wywoływać długookresowe zaburzenia w funkcjonowaniu abiotycznych i biotycznych elementów systemu fluwialnego, ponieważ wielkość i czas trwania zalewów wody związanych z cofką są większe niż te wynikające z naturalnego reżimu rzeki. Dotychczasowe prace pokazują, że oddziaływanie cofki na morfologię koryta rzeki żwirodennej powoduje wymuszoną depozycję rumowiska korytowego i związane z tym zmiany morfologii koryta (faza 1) oraz depozycję drobnoziarnistego rumowiska przyczyniającą się do ekspansji roślinności nadrzecznej na nieporośniętych częściach koryta i prowadzącą do rozwoju stabilnego bocznie, krętego koryta (faza 2). W cofce może także dochodzić do przekształceń struktury roślinności nadrzecznej (np. eliminacji roślinności nieodpornej na stres wodny), przekształceń struktury siedlisk zwierząt nadrzecznych oraz wymuszonych zmian użytkowania terenu. Zmiany te mogą istotnie wpływać na funkcjonowanie biogeomorfologiczne koryta rzecznego w strefie cofki i stanowią wyzwanie dla zarządzania tymi strefami. Szczególnie interesująca dla przyszłych badań wydaje się ilościowa analiza zmian interakcji hydrodynamika-osady-roślinność, wywołanych przez cofkę, w ciekach górskich różnych stref klimatycznych.

Słowa kluczowe: zbiorniki zaporowe, antropopresja, rzeki i koryta górskie, roślinność nadrzeczna

Maciej Liro [maciej.liro@gmail.com], Instytut Ochrony Przyrody, Polska Akademia Nauk
Kazimierz Krzemień, Uniwersytet Jagielloński,Stacja Naukowa Instytutu Geografii i Gospodarki Przestrzennej

Granica państwa a spójność danych dla potrzeb analiz hydrologicznych. Studium przypadku dla zlewni Wiaru na pograniczu polsko-ukraińskim

Rafał Kroczak, Tomasz Bryndal, Szymon Biały, Olga Pylypovych, Yurij Andreychuk, Anna Rutar

Przegląd Geograficzny (2020) tom 92, zeszyt 1
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2020.1.5

Więcej informacji

Streszczenie:

Badania hydrologiczne wymagają opracowania baz danych geograficznych (BDG) pozwalających na obliczanie np. parametrów fizjograficznych zlewni oraz ocenę zmian w wielkości zasobów wodnych. Budowa tego typu baz wymaga korzystania z różnych zbiorów danych hydro-meteorologicznych i kartograficznych, które powinny być z sobą spójne i porównywalne. Spełnienie tego warunku jest trudne zwłaszcza w zlewniach transgranicznych położonych na granicy Unii Europejskiej. W pracy dokonano przeglądowej analizy zasobów danych, które mogą być wykorzystane w budowie BDG dla potrzeb prowadzenia badań hydrologicznych w zlewniach położonych na pograniczu polsko-ukraińskim (rzeka Wiar). Ustalono, że istnieją duże różnice w dostępności i możliwości pozyskania odpowiednich danych. Dotyczą one przede wszystkim danych kartograficznych, udostępnianych w formacie umożliwiającym prowadzenie analiz z użyciem narzędzi GIS. Dyrektywy UE spowodowały, że zasoby danych o środowisku geograficznym dla polskiej części zlewni są dosyć obszerne i powszechnie dostępne, w przeciwieństwie do danych dla części ukraińskiej. Fakt ten implikuje wiele problemów natury metodologicznej już na etapie gromadzenia danych. Oprócz przeglądu zasobów zaproponowano rozwiązania mające na celu ujednolicenie danych dla obu części zlewni.

Słowa kluczowe: badania hydrologiczne, zlewnie transgraniczne, analiza porównawcza, spójność danych, monitoring

Rafał Kroczak [rafal.kroczak@up.krakow.pl], Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN w Krakowie, Instytut Geografii
Tomasz Bryndal, Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN w Krakowie, Instytut Geografii
Olga Pylypovych, Lwowski Uniwersytet Narodowy im. Iwana Franki
Yurij Andreychuk, Lwowski Uniwersytet Narodowy im. Iwana Franki
Anna Rutar, Lwowski Uniwersytet Narodowy im. Iwana Franki

Uwarunkowania stosowania miar ilościowych w geografii fizycznej

Andrzej Harasimiuk, Katarzyna Ostaszewska

Przegląd Geograficzny (2020) tom 92, zeszyt 1
doi: https://doi.org/10.7163/PrzG.2020.1.6

Więcej informacji

Streszczenie:

Celem niniejszej pracy jest ukazanie zagrożeń płynących z nadmiernego zaufania do wiarygodności uogólnień uzyskanych na drodze stosowania miar ilościowych. W artykule dokonano egzemplifikacji problemów związanych ze stosowaniem metod ilościowych. Obecnie, w geografii fizycznej obowiązuje paradygmat ilościowego wyrażania wyników badań,  który stwarza pozory absolutnej obiektywności. Realna przyroda nie jest abstrakcją i w swej różnorodności i złożoności stawia interpretacji liczbowej szereg warunków. Prawa przyrody realizują się w przestrzeni o nie do końca poznanej strukturze, przestrzeni niejednorodnej, innej niż w założeniach większości formuł fizycznych. Ta nieadekwatność stosowanych formuł i modeli do charakteru zjawisk i interpretacji przestrzennej jest powszechna, bowiem większość procedur milcząco zakłada badania w przestrzeni jednorodnej. Z racji niejednorodności przestrzeni, sezonowości i poligenetyczności, zjawiska badane w środowisku przyrodniczym mają najczęściej wielomodalne (wielowierzchołkowe) rozkłady obserwowanych zmiennych. W takich uwarunkowaniach estymacja stanów średnich z rozkładów wartości zmiennych poprzez średnią arytmetyczną bywa niewłaściwa i pozostaje w opozycji do podstawowej właściwości krajobrazu jaką jest zróżnicowanie regionalne. W wyniku prostego uśrednienia jako reprezentatywne mogą być przyjmowane stany (wartości zmiennych), które w przyrodzie są rzadko spotykane lub wykluczone. Przy formułowaniu uogólnień na podstawie średnich reprezentujących zróżnicowane wielkościowo fragmenty obiektów przyrodniczych powinny być stosowane średnie ważone (jest to szczególnie ważne przy bilansowaniu obiegu substancji). W artykule, poza krytyką bezrefleksyjnego stosowania narzędzi statystycznych, wskazano niektóre możliwości reinterpretacji miar statystycznych po rozdzieleniu danych na podgrupy reprezentujące określone fragmenty przestrzeni lub kategorie zjawisk, ułatwiając tym samym podjęcie prób wyjaśnień genetycznych. Bez świadomości właściwości badanej struktury rozbudowane wyrażenia statystyczne nic nie wnoszą do analizy struktury badanego obiektu, tym bardziej, o rozumieniu zasad jego funkcjonowania. Istotą postępu w nauce jest bowiem zwiększenie zakresu rozumienia zjawisk, a nie szczegółowość ich opisu.

Słowa kluczowe: krajobraz, metody ilościowe, przestrzeń jednorodna i niejednorodna

Andrzej Harasimiuk [a.harasimiuk@uw.edu.pl], Uniwersytet Warszawski, Wydział Geografii i Studiów Regionalnych